నక్సల్ ఉద్యమం దేశంలో మొదటి సారిగా 1967లో పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని నక్సల్బరీ గ్రామంలో ప్రారంభమైంది. అప్పటి నుంచి సీపీఐ (మావోయిస్టు)గా రూపాంతరం చెంది కొనసాగిన ఈ ఆయుధ పోరాటం, దాదాపు ఆరు దశాబ్దాల తర్వాత చివరిదశకు చేరిందనే సంకేతాలు ఇప్పుడు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. జనవరి 1న ఆయుధాలను విడిచి, వ్యక్తిగతంగా కాకుండా సమూహంగా లొంగిపోతామని మావోయిస్టు నాయకులు ప్రకటించడం, తమే స్వయంగా పార్టీ బలహీనపడిందని అంగీకరించడం, హిడ్మా మరణం, మల్లోజులపై ఒత్తిడి వంటి పరిణామాలు ఈ ఉద్యమానికి కీలక మలుపుగా మారాయి.
మావోయిస్టులు ఎవరు?
మావో జెడాంగ్ సిద్ధాంతాలను అనుసరించే సాయుధ కమ్యూనిస్టు గ్రూపులనే మావోయిస్టులుగా పిలుస్తారు. ‘తుపాకీ ద్వారానే రాజకీయ అధికారం స్వాధీనం చేసుకోవాలి’ అన్న భావజాలమే వీరి ప్రేరణ. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని పేదలు, గిరిజనులు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను ఉద్యమానికి కారణాలుగా చూపుతూ, ప్రభుత్వాన్ని కూల్చి సాయుధ విప్లవం ద్వారా కమ్యూనిస్టు పాలన ఏర్పాటు చేయాలన్నదే వీరి లక్ష్యం.
ఛత్తీస్గఢ్, ఒడిశా, మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ అడవి beltల్లో దశాబ్దాల పాటు వీరు శిక్షణా శిబిరాలు నడిపారు. భద్రతా బలగాలపై దాడులు, రహదారులు ధ్వంసం, పాఠశాలలు, ఆరోగ్య కేంద్రాల నాశనం లాంటి ఘటనలు నిరంతరం కొనసాగాయి.
నక్సలైట్లు అంటే?
1967లో నక్సల్బరీలో ప్రారంభమైన కమ్యూనిస్టు సాయుధ పోరాటంలో పాల్గొన్న వారే నక్సలైట్లు. భూమి పంపిణీ, హక్కులు, అసమానతల కోసం పోరాడిన ఈ గ్రూప్ తర్వాత విభజనకు లోనై, కొత్త దశలో సీపీఐ (మావోయిస్టు)గా మావోయిజం పేరుతో కొనసాగింది. అంటే—నక్సలైట్లు అన్నది పాత పేరు, మావోయిస్టులు ప్రస్తుతం ఉన్న రూపం.
ఎన్నేళ్లుగా సాధ్యం కానిది ఇప్పుడు ఎలా సాధ్యమైంది?
యూపీఏ కాలంలో పరిస్థితి
కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం నేతృత్వంలోని యూపీఏ అధికారంలో ఉన్న సమయంలో మావోయిస్టులపై చర్యలు బలంగా సాగలేదన్న విమర్శలు వచ్చాయి. 2009లో ‘ఆపరేషన్ గ్రీన్ హంట్’ ప్రారంభమైనా, అది ప్రణాళికాబద్ధంగా ముందుకు వెళ్లలేదనే అభిప్రాయం బలపడింది.
2010 దంతెవాడ దాడిలో 74 మంది సీఆర్పీఎఫ్ సిబ్బంది ప్రాణాలు కోల్పోవడం, ఇంటెలిజెన్స్ వైఫల్యాలపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తింది. మావోయిస్టులు ధ్వంసం చేసిన మౌలిక వసతులను తిరిగి నిర్మించడంలో ప్రభుత్వం విఫలమైంది. షెడ్యూల్డ్ ఏరియాల్లో అధికార వికేంద్రీకరణ చట్టం (PESA) కూడా అమలు కాలేదు.
ఎన్డీయే ప్రభుత్వం వచ్చాక భారీ మార్పు
2014లో నరేంద్ర మోదీ ప్రభుత్వం ఏర్పడ్డాక వామపక్ష తీవ్రవాద నిర్మూలనలో స్పష్టమైన వ్యూహం కనిపించింది. 2015లో రూపొందించిన నేషనల్ పాలసీ అండ్ యాక్షన్ ప్లాన్ ద్వారా భద్రతా చర్యలు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు రెండింటినీ సమాంతరంగా ముందుకు తీసుకెళ్లారు.
భద్రతాపరమైన చర్యలు
- రూ.3,364 కోట్ల వ్యయం కింద భద్రత బలోపేతం
- 336 కొత్త భద్రతా శిబిరాల ఏర్పాటు
- 68 హెలిప్యాడ్లు
- పెద్ద ఎత్తున కేంద్ర బలగాల నియామకం
అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు
- ప్రత్యేక కేంద్ర సహాయ నిధులుగా రూ.3,769 కోట్లు
- రోడ్లు: 14,928 కి.మీ
- టెలికాం టవర్లు: 8,640
- 179 EMRS పాఠశాలలు
- 1,007 బ్యాంకు బ్రాంచీలు
- 5,899 పోస్టల్ బ్యాంకింగ్ యూనిట్లు
2019–2024 మధ్య ఏటా సుమారు రూ.1,000 కోట్లు ఖర్చు చేస్తూ, మొత్తం తీవ్రవాద ప్రభావిత జిల్లాలను 2013లో ఉన్న 126 నుంచి 2025లో 18కి తగ్గించారు. వామపక్ష తీవ్రవాద సంఘటనలు 81% తగ్గగా, మరణాలు 85% పడిపోయాయి.
ఆంధ్రప్రదేశ్లో పరిస్థితి
కేంద్ర హోంశాఖ సహాయమంత్రి నిత్యానందరాయ్ ప్రకారం—
ఆంధ్రప్రదేశ్లో వామపక్ష తీవ్రవాద ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో 1,184 కి.మీ రహదారులు మాత్రమే నిర్మించలేదు, అభివృద్ధి పనులను వేగవంతం చేసిన ఫలితంగా రాష్ట్రంలో తీవ్రవాద ప్రభావం గణనీయంగా క్షీణించింది.
మావోయిస్టుల రిక్రూట్మెంట్ ఎందుకు తగ్గింది?
గతంలో ఉన్నత విద్యావంతులు, ఇంజినీరింగ్, పీహెచ్డీ విద్యార్థులు ఉద్యమంలో చేరేవారు. నంబాల కేశవరావు, మల్లోజుల వేణుగోపాల్రావు, హిడ్మా వంటి నాయకులు ఉద్యమానికి బలం చేకూర్చారు. కానీ గత దశాబ్దంలో అలాంటి విద్యావంతుల రిక్రూట్మెంట్ దాదాపు లేకపోవడంతో కెడర్ బలహీనమైంది. ఇదొక కీలక కారణంగా భావిస్తున్నారు.
సారాంశం
భద్రతా చర్యలు, భారీ అభివృద్ధి, నిరంతర కేంద్ర-రాష్ట్ర సమన్వయం—ఈ మూడు అంశాలు కలిసి మావోయిస్టు ఉద్యమాన్ని దేశంలో అత్యల్ప స్థాయికి తీసుకువచ్చాయి. జనవరి 1న సమూహ లొంగుబాటు ప్రకటించడంతో, దాదాపు ఆరు దశాబ్దాల నక్సల్ అధ్యాయానికి ముగింపు సమీపించినట్టు కనిపిస్తోంది.
