మనకు నమ్మశక్యం కాకపోవచ్చు. కానీ భారత చరిత్రలో ఒక గ్రామం ప్రజలు కేవలం ఒక చెట్టును రక్షించేందుకు 363 మంది ప్రాణాలను అర్పించిన ఘోరమైన, గుండెను కంపింపజేసే సంఘటన ఉంది. రాజస్థాన్లోని ఖేజ్రీ చెట్టుకి అంకితమైన ఈ మహత్తర త్యాగం ప్రపంచ పర్యావరణ చరిత్రలోనే అత్యంత అరుదైనది, మరపురాని అధ్యాయం. తరతరాలకు స్ఫూర్తిగా నిలిచే ఈ కథలో మానవ ధైర్యం, ప్రకృతి పట్ల భక్తి, జీవ వైవిధ్యం పట్ల అత్యుత్తమమైన బాధ్యతనూ చూసే అవకాశం ఉంటుంది.
ఖేజ్రీ చెట్టు – ఎడారికి జీవదాత
రాజస్థాన్ రాష్ట్ర వృక్షంగా గుర్తింపు పొందిన ఖేజ్రీ చెట్టు ఎడారి జీవావరణానికి శ్వాస లాంటిది. ఈ చెట్టు స్థానికుల నమ్మకంలో ‘కల్పవృక్షం’ స్థాయిలో పూజింపబడుతుంది. ఎండలు, కరువులు, ఎడారి గాలులు—ఎన్ని చేదు కాలాలు వచ్చినా ఈ చెట్టు నిలబడి, గ్రామాలకు ప్రాణాధారంలా మారుతుంది.
- పశువులకు పోషకాహార మేత
- మనుషులకు నీడ, ఆహారం
- వంటకు ఉపయోగపడే చెక్క
- భూమి తేమను కాపాడే సామర్థ్యం
అందుకే రాజస్థాన్ ప్రజల జీవన విధానంలో ఖేజ్రీ చెట్టు ఒక సహజమైన భాగం.
ఇదే చెట్టును రక్షించేందుకు జరిగిన ఘోర త్యాగమే ఈ కథలో ప్రాణం.
1730 – ఖేజర్లీ గ్రామంలో రక్తంతో రాసిన చరిత్ర
1730వ సంవత్సరం. జోధ్పూర్ సమీపంలోని ఖేజర్లీ గ్రామంలో జరిగిన ఒక సంఘటన ఎన్నడూ చెరిగిపోని గాయంలా నిలిచింది. అప్పటి జోధ్పూర్ రాజు కొత్త ప్యాలెస్ నిర్మాణం కోసం పెద్ద మొత్తంలో ఖేజ్రీ చెక్కను తీయాలని సైనికులను ఆదేశించాడు. పర్యావరణం, వృక్షాలు, జంతువులను కాపాడటాన్ని తమ ధర్మంగా భావించే బిష్ణోయ్ సమాజం ఈ నిర్ణయాన్ని అంగీకరించలేదు.
సైనికులు చెట్లను నరుకుతున్న సమయంలో ముందుకొచ్చింది అమృతా దేవి బిష్ణోయ్. ఆమె చెట్టును గట్టిగా కౌగిలించుకొని,
“చెట్టు నరుకాలంటే ముందుగా నన్నే నరుకండి”
అని ధైర్యంగా నిలబడి చెప్పింది.
ఆమెతో పాటు ఆమె ముగ్గురు కుమార్తెలు—ఆశా, రతీ, భూరి—కూడా అదే సంకల్పంతో ఆ చెట్లను కౌగిలించుకున్నారు. వారిని చూస్తూనే మొత్తం గ్రామం లేచింది. రాజు ఆజ్ఞను అమలు చేయాలన్న కసితో ఉన్న సైనికులు, గ్రామస్తుల నిరసనను పట్టించుకోకుండా, అమృతా దేవి సహా 363 మంది నిర్భాగ్యులను నరికి చంపేశారు.
ఒక చెట్టును రక్షించేందుకు ఇంత మంది ప్రాణాలు ఇలా పడి పోవడం ప్రపంచ చరిత్రలోనే అతిపెద్ద పర్యావరణ త్యాగంగా నమోదైంది.
రాజు పశ్చాత్తాపం – బిష్ణోయ్ గ్రామాల కోసం ప్రత్యేక రాజ శాసనం
ఈ దారుణం రాజుకు తెలిసిన వెంటనే ఆయన తీవ్ర పశ్చాత్తాపంలో పడ్డాడు. వెంటనే ఖేజర్లీ గ్రామాన్ని సందర్శించి, బిష్ణోయ్ సమాజం చేసిన త్యాగాన్ని గౌరవించాడు. తక్షణం రాజ శాసనం జారీ చేసి—
- బిష్ణోయ్ గ్రామాల్లో చెట్ల నరికివేత నిషేధం
- ఆ ప్రాంతంలో జంతువుల వేటకు పూర్తి నిషేధం
- బిష్ణోయ్ సమాజ పర్యావరణ ఆచారాలకు రాజ ఆస్థాన రక్షణ
…అని ఆదేశాలు వెలువరించాడు.
చిప్కో ఉద్యమానికి మూలస్ఫూర్తి
ఖేజర్లీ ఘటన కేవలం చరిత్ర కాలంలో జరిగిన ఒక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది పర్యావరణ పరిరక్షణకు ఒక శాశ్వత గీతంలా మారింది. అనంతర దశాబ్దాల్లో ఉత్తరాఖండ్లో ప్రారంభమైన ‘చిప్కో ఉద్యమం’ కూడా ఇదే త్యాగానికి స్ఫూర్తిగా నిలిచింది. చెట్టును కౌగిలించుకుని రక్షించే ఈ పద్ధతి బిష్ణోయ్ సమాజం చూపిన ధైర్యానికి ప్రతిరూపం.
ఇప్పటికీ బిష్ణోయ్ సమాజం తమ సంప్రదాయాలను మార్పు లేకుండా కొనసాగిస్తోంది. చెట్టును కేవలం ఒక వృక్షంలా కాకుండా, జీవానికి ప్రాణం అయిన దేవతగా భావించే ఈ భావజాలమే ఖేజ్రీ చెట్టు పవిత్రతను కాపాడిన బలమైన కంచె.
ప్రపంచానికి నిలిచే సందేశం
363 మంది అమరుల ఈ మహోన్నత త్యాగం నేడు మనందరికీ ఒక నిశ్శబ్ద పాఠం చెబుతుంది—
ప్రకృతిని కాపాడటం అంటే మన స్వంత భవిష్యత్తును కాపాడటం.
మన జీవనానికి మూలం అయిన వృక్షం కోసం ప్రాణాలు అర్పించిన ఒక చిన్న గ్రామం ఇచ్చిన సందేశం ప్రపంచం మొత్తం వినవలసిందే.
